موضوع: بیماریهای قلب و عروق

با شروع سرماي زمستاني بازار كار متخصصان قلب و عروق داغ مي‌شود. تعداد مراجعات به اورژانس‌ها به علت بروز درد قفسه سينه، سكته قلبي يا ديگر بيماري‌هاي قلبي ـ عروقي افزايش پيدا مي‌كند، مطب متخصصان قلب و عروق شلوغ مي‌شود، در بخش‌هاي قلب و عروق، تخت خالي كمتر پيدا مي‌شود، و بيماران براي گرفتن وقت آنژيوگرافي، اكوكارديوگرافي و يا اسكن قلب صف مي‌كشند. اما مگر سرما با قلب‌هاي ما چه مي‌كند؟ هميشه فصل سرما با شيوع بيماري‌هاي قلبي - عروقي همراه است و به همين دليل متخصصان قلب و عروق به افرادي كه دچار بيماري‌هاي قلبي- عروقي هستند توصيه مي‌كنند در اين فصول بيشتر مراقب باشند و علائم خود را جدي‌تر بگيرند. در تصاويري كه به طور نمادين از يك بيمار مبتلا به بيماري‌ قلبي كشيده مي‌شود معمولا فردي به تصوير مي‌آيد كه چاق است، سيگاري بر لب دارد، در حال خروج از رستوران است و احتمالا يك وعده غذاي چرب و نرم خورده است و در انتها از رستوران در حال ورود به خياباني پر از برف و بوران و سرماست. اگر به ويژگي‌هاي اين تصوير نمادين به دقت فكر كنيد، براي شما تمام عواملي كه باعث تشديد بيماري‌هاي قلبي-‌عروقي مي‌شوند مشخص خواهد شد. به طور مثال استعمال سيگار، چاقي و رژيم غذايي نادرست به عنوان عواملي محسوب مي‌شوند كه فرد را به بيماري‌ قلبي و بروز علائم مستعد مي‌كنند. اما بر طبق اين سناريو، سرما هم در اين ميان بي‌تاثير نيست. سرما اگرچه باعث ابتلا به بيماري قلبي عروقي نمي‌شود اما در افراد مبتلا به اين بيماري‌ها، باعث وخامت اوضاع و بروز علائمي مثل درد قفسه سينه مي‌شود. به عبارتي بيماري كه تا پيش از اين علي‌رغم وجود بيماري قلبي، بدون علامت و پايدار بوده است، تنها به علت مواجهه با سرما، علامتدار و ناپايدار مي‌شود. پس مراقبت در اين زمينه و پيشگيري از مواجهه با سرما براي اين بيماران بسيار با اهميت است اما براي تاكيد بيشتر در اين زمينه بهتر است اين بيماران با نحوه تاثير سرما بر روي عملكرد قلب و عروق هم آشنا شوند.

زمستان و بي‌تحركي

متاسفانه با ظهور سرماي زمستان بي‌تحركي و كم فعاليتي به شدت در ميان افراد شايع مي‌شود و اين مسأله باعث تشديد و وخامت وضعيت قلبي عروقي و استعداد ابتلا به اين بيماري‌ها مي‌گردد. سرماي هوا باعث پناه بردن افراد به محيط‌هاي بسته مي‌شود.‌ در ضمن تمايل افراد به انجام ورزش و فعاليت بدني در محيط‌هاي باز را هم كم مي‌كند. اين وضعيت در طولاني مدت، باعث آثار زيانبار قلبي مي‌شود.

علاوه بر اين، در طي زمستان، كاسته شدن از طول مدت روشنايي روز و افزايش ساعات تاريكي شب نيز علت ديگري براي كاهش زمان فعاليت‌هاي جسماني و ايجاد بي‌حركتي و سكون محسوب مي‌شود. به ويژه افراد سالمند ممكن است از اين بي‌تحركي آسيب ببينند و بنابراين بايد در طول اين فصول برنامه منظمي براي افزايش فعاليت بدني و ورزش منظم طراحي كنند.

سرما، يك بار اضافي

بدن براي مقابله با سرما ابزارهاي دفاعي مختلفي در دست دارد. يكي از اين راهكارها، اين است كه به هر شكل ممكن از هدر رفتن گرماي خود جلوگيري مي‌كند. در فصل سرما بخش مهمي از گرماي بدن از راه پوست هدر مي‌رود. به همين دليل بدن در مواجهه با سرما از طريق تنگ كردن عروق خوني پوست، تلاش مي‌كند تا خون كمتر در مواجهه با سرماي محيط قرار بگيرد و سرد نشود. اين تنگ شدن عروق پوست باعث مي‌شود كه فشارخون به تدريج بالا برود. با توجه به اينكه قلب بايد در برابر فشارخون بايستد و خون را به درون عروق پمپ كند، بالا رفتن فشارخون باعث وارد آمدن فشار بيش از حد به قلب مي‌شود و قلب مجبور مي‌شود كه فعاليت و انرژي بيشتري صرف كند.

در افراد عادي اين افزايش فعاليت قلب، مشكل چنداني را ايجاد نمي‌كند، چون انرژي و خون مورد نياز براي اين فعاليت اضافي قلب به راحتي توسط عروق خوني سالم قلب تامين مي‌شود. اما اگر به علت تنگي عروق كرونر و ابتلا به بيماري عروق قلب، اين نياز به انرژي و خون اضافه تامين نشود، به تدريج علائمي مثل درد قفسه سينه و تنگي نفس در بيمار بروز مي‌كند. اين مسأله تنها در مورد سرما مشكل‌ساز نيست بلكه در هر حالت ديگري مثل استرس، پرخوري، افزايش ناگهاني فشارخون، ورزش و فعاليت بدني زياد و يا هر حالت ديگري كه كار قلب زياد شود هم در صورت نارسا بودن عروق كرونر علائم تشديد بيماري زمينه‌اي ايجاد مي‌گردد.

اما سرما به غير از افزايش فشارخون و تنگ كردن عروق سطحي بدن به طرق ديگري نيز بر بار كاري قلب مي‌افزايد. سرما نوعي استرس محسوب مي‌شود و اين استرس باعث آزاد شدن هورمون‌هاي مختلفي نظير اپي‌نفرين و نوراپي‌نفرين در بدن مي‌گردد. اين هورمون‌ها كه در اصطلاح به معروفند باعث افزايش ضربان قلب و نيز افزايش نيروي انقباض و قدرت و شدت ضربانات قلب مي‌شوند. اين افزايش تعداد و شدت ضربانات قلب نيازمند دريافت موادغذايي و خون اضافي است و اگر تامين نشود باعث درد قفسه سينه مي‌شود. يك فرد عادي و داراي عروق كرونر سالم به راحتي مي‌تواند خون لازم براي جوابگويي به اين نيازها را در شرايط سرما تامين كند اما در مبتلايان به بيماري عروق كرونر قلب، بيمار با مشكل روبرو مي‌شود و فرد دچار علائم ناشي از تنگي عروق كرونر قلب مي‌گردد.

سيگار و آلودگي هوا

خيلي از سيگاري‌ها متاسفانه در زمستان بر مصرف دخانيات خود مي‌افزايند. در اصل اين افراد در اين فصول احساس مي‌كنند كه مي‌توان با فرو بردن دود سيگار خود را گرم كرد و از شر سرماي هوا خلاص شد. به توصيف مضرات سيگار بر روي قلب هم كه ديگر نيازي نيست و حتما خود شما بهتر از ما از اين آثار سوء با ‌اطلاع هستيد. همين افزايش مصرف دخانيات در اين فصول يكي ديگر از علل افزايش علائم بيماري‌هاي قلبي در اين زمان از سال است.

مسأله‌اي كه مشكل را حادتر مي‌كند اين است كه برخلاف ديگر ماه‌هاي سال، در اين ماه‌ها استعمال دخانيات براي فرار از سرما در محيط‌هاي بسته صورت مي‌گيرد و اين مسأله باعث آسيب بيشتر قلب و ريه‌ها از دود سيگار مي‌شود، چرا كه تماس با اين گازهاي مضر به مدت طولاني‌تري ادامه پيدا مي‌كند.

از طرف ديگر به علت شرايط جوي در بسياري از مواقع، زمستان‌ها با آلودگي شديد هوا همراه است. پديده‌هاي مختلف جوي در تشديد آلودگي هوا در اين فصول نقش دارند اما يك مسأله اساسي ديگر استفاده بيشتر مردم از وسايل نقليه شخصي است.

همان‌طور كه از نماي شهر بزرگ تهران مشخص است، در چنين فصولي ترافيك به شدت سنگين‌تر شده و اين امر باعث تشديد آلودگي هوا مي‌شود. آلودگي هوا هم مثل سيگار به علل مختلف باعث تشديد بيماري‌هاي ريوي، مجاري هوايي و نيز بيماري‌هاي قلبي مي‌شود. به همين دليل در اين فصول به كرات هشدارهاي مقامات و مسوولان بهداشتي درماني كشور و پزشكان به بيماران قلبي- عروقي و ريوي را از راديو و تلويزيون و نشريات مي‌شنويد و مي‌خوانيد. با اين حساب اين آلودگي‌ها هم در افزايش بيماري‌هاي مزبور نقشي مهم و انكارناشدني بازي مي‌كند. به همين دليل به بيماران قلبي توصيه مي‌شود در اين شرايط حتي‌المقدور كمتر سيگار بكشند و از اماكن مركزي شهرها كه آلودگي هواي آنها بيشتر است، دوري كنند. درضمن بهتر است در روزهايي كه آلودگي هوا به اوج خود مي‌رسد كمتر از منزل خارج شوند.

فصل سرما و داروها

با آغاز فصل سرما بيماري‌هايي مثل سرماخوردگي، برونشيت، آنفلوآنزا و بيماري‌هايي از اين قبيل رو به افزايش مي‌گذارند. داروهاي مختلفي براي درمان اين بيماري‌ها مصرف مي‌شوند و حتي بسياري از اين داروها نياز به تجويز پزشك هم ندارند و در اصطلاح يا >otc< نام دارند. اما مسأله‌اي كه ممكن است براي بيماران قلبي مشكل‌ساز شود اين است كه بسياري از اين داروهاي بدون نسخه داراي تركيبات مضر براي قلب هستند. اين داروها كه براي كاهش احتقان، آبريزش و التهاب به كار مي‌روند، داراي موادي هستند كه اثرات خود را از طريق تنگ كردن عروق اعمال مي‌كنند و به طور مثال از اين طريق باعث كاهش ورم و احتقان شده و راه بيني را باز مي‌كنند. تركيباتي نظير افدرين، سود و افدرين و فنيل افرين از اين جمله مواد هستند و چه به تنهايي و چه در تركيب با داروهاي ديگر در ساخت قرص‌ها و شربت‌ها و قطره‌هاي مورد استفاده در درمان سرماخوردگي، آبريزش از بيني، آنفلوآنزا و برونشيت به كار گرفته مي‌شوند.

علي‌رغم اينكه اين داروها براي رفع علائم سرماخوردگي مفيدند اما چون از طريق تنگ كردن عروق عمل مي‌كنند، اين قابليت را دارند كه باعث افزايش فشارخون شوند. در صورت افزايش فشارخون در پي مصرف اين داروها، به عللي كه پيش از اين گفته شد، بار كاري و فشار بر قلب افزايش پيدا مي‌كند و باعث بروز مشكلات خاصي براي اين بيماران مي‌شوند. به همين دليل اكيدا به بيماران مبتلا به بيماري‌هاي قلبي-عروقي و نيز مبتلايان به فشارخون بالا توصيه مي‌شود كه سر‌خود و بدون مشورت پزشك از چنين داروهايي استفاده نكنند. درضمن در هنگام ابتلا به اين بيماري‌ها بيشتر از قبل وضعيت فشارخون خود را كنترل كنند و هنگام مراجعه به پزشك براي دريافت نسخه و دارو هم به پزشك يادآوري كنند كه مبتلا به بيماري قلبي ـ عروقي يا فشار خون بالا هستند.

سرماخوردگي هم به قلب ربط دارد

شايد باورتان نشود اما سرماخوردگي هم به قلب ربط دارد و يكي از علل تشديد بيماري‌هاي قلبي در اين زمان از سال است. سرماخوردگي و هر بيماري جسماني و حتي رواني ديگر، نوعي استرس محسوب مي‌شود و باعث آزادسازي هورمون‌هاي استرس در بدن مي‌شود. همان‌طور كه پيش از اين گفته شد، اين هورمون‌ها باعث افزايش بار كاري و فشار بر قلب مي‌شوند و قلبي كه عروق آن تنگ است نمي‌تواند به اين افزايش استرس و بار كاري به خوبي پاسخ دهد. پس بيماران قلبي بايد مراقب باشند كه به چنين بيماري‌هايي مبتلا نشوند.

اما از طرف ديگر بيماري‌هاي غيرعروقي و عمدتا بيماري‌هاي دريچه‌اي قلب هم به شدت از عوارض عفونت‌هاي مجاري تنفسي فوقاني و سرماخوردگي‌ها آسيب مي‌بينند. به ويژه گلودردهاي ناشي از عفونت با گونه‌اي باكتري موسوم به استرپتوكوك بتاهموليتيك در ارتباطند. افرادي كه به تب روماتيسمي دچار شده‌اند بايد به هر شكل ممكن از تكرار اين عفونت در بدن خود جلوگيري كنند. عدم تماس با افراد سرماخورده و يا دچار گلودرد يكي از مهم‌ترين اقدامات است اما اكثر پزشكان براي اطمينان از عدم تكرار عفونت براي مدت‌ها به اين افراد توصيه مي‌كنند كه ماهي يك بار از آمپول پني‌سيلين عضلاني استفاده كنند. به هر حال اصل اساسي عدم تكرار اين عفونت‌هاست چرا كه تكرار عفونت باعث تشديد تنگي و بيماري دريچه‌اي مي‌شود. پس مبتلايان به بيماري‌هاي دريچه‌اي قلب هم بايد در زمستان‌ها بيش از پيش، نگران وضع قلب خود باشند.

زمستان و پرخوري

پرخوري معمولا در فصول سرد بيشتر از فصول ديگر سال است. دلايل مختلفي براي بروز پرخوري در اين شرايط وجود دارند، به طور مثال، محبوس شدن افراد در منازل در فصل سرما باعث مي‌شود كه فرصت سر زدن به يخچال و محل نگهداري تنقلات بيشتر شود و به طور ناخودآگاه مصرف موادغذايي بيشتر شود. در ضمن در اين شرايط افراد براي فرار از بي‌حوصلگي و بي‌كاري پاي برنامه‌هاي جذاب تلويزيون مي‌نشينند و با خوردن تنقلات وقت خود را پر مي‌كنند. اين بي‌تحركي و افزايش مصرف تنقلات (كه پر از چربي، نمك و كالري اضافه هستند) همگي بار اضافه‌اي را بر قلب وارد مي‌كند كه تحمل آن را براي مقابله با بيماري‌هاي قلبي كم مي‌كند.

دليل ديگري كه براي پرخوري در اين فصول وجود دارد، سرماي هواست كه باعث مي‌شود نياز بدن به سوخت و ساز بيشتر شود. بدن در مقابله با سرماي هوا سعي مي‌كند كه با افزايش متابوليسم و در اصل سوخت و ساز مواد، گرماي بيشتري توليد كند اما مسلما اين افزايش متابوليسم و سوخت و ساز مستلزم تامين موادغذايي است. پس ناخودآگاه بر ميزان خوردن موادغذايي نيز افزوده مي‌شود. تاكيد بيشتري لازم نيست كه اين پرخوري مستقيما عوارض ناگواري را بر قلب خواهد گذاشت.